• ارسطو : افلاطون برای من عزیز است ، اما حقیقت از او عزیزتر !
1
آن مرد آمد ، آن مرد سوار بر تانک آمد !

آن مرد آمد ، آن مرد سوار بر تانک آمد !

کودتا و کودتای معکوس در خیابانهای ترکیه

حیدر سهیلی اصفهانی

چند روزی از کودتای ترکیه گذشته است . اما سردرگمی دربارۀ راست و دروغ این کودتا همچنان ادامه دارد . منبعی جز منبع رسمی اطلاعاتی بیرون نمی دهد و بعضی منابع هم که اطلاعات موازی ارائه می دهند ، اطلاعاتشان یا مبتنی بر حدس و استخراج از شواهد است و یا احتمالا درز کرده از منابع اطلاعاتی است . با جمع بندی اتفاقات این چند روز و اطلاعات درزکرده ، چند نکته پر رنگتر می شود :

اولا ، به احتمال قوی ، عبدالله گولن در کودتا یا نقشی نداشته یا نقشی تعیین کننده نداشته است . حال آن که کل تبلیغات رسمی ، پیرامون او و نقش تعیین کنندۀ او دور می زند .

دوم ، ارتش تمام قد ضد رئیس جمهوری ترکیه کودتا کرد و هدف برکناری او از ریاست جمهوری و تشکیل شورایی نظامی برای ادارۀ کشور بود .

سوم ، اردوغان از پیش ، کاملا از کودتا آگاه بود و خود را برای آن و حتی کودتایی معکوس آماده کرده بود و این همان چیزی بود که  فرماندهان ارتش ترکیه روی پلهای استانبول دریافتند و در مقابل عمل انجام شده قرار گرفتند : حمام خون آن هم بدون تضمین پیروزی یا تسلیم و دومی بهترین راه بود .

چهارم ، ارتش ترکیه ، در بررسی اوضاع یا اشتباه بزرگی در محاسبه داشت که مهمترین آن ، شناخت کم از مردم و حتی ارتش موازی در داخل ارتش رسمی بود و یا با درک کامل از وضع موجود ، مجبور شد خود را به آب و آتش بزند . گزینۀ دوم ، به نظر درست تر می رسد .

این مولفه ها ، هرچند نظریات جانبی مثل نمایش کودتا به دست اردوغان رد می کند ، اما نمی تواند شرایطی را که رئیس جمهوری ترکیه برای انجام سناریوی آرمانی خود برگزید ، کتمان کند .

خبرگزاری روسی اسپوتنیک در خبری اطلاع داد : سامانۀ رصد و بازرسی اطلاعات در پادگان روسها احتمالا در حمیمیم سوریه ، با دریافت و رمزگشایی اطلاعات مربوط به مکالمات رمزی فرماندهان ارتش ترکیه ، دریافت که ارتش برای انجام کودتایی آماده می شود . بدیهی است که چرا روسها پس از معاملات اخیر با رئیس جمهوری ترکیه مایل نیستند اردوغان از قدرت کنار برود و دولتی کاملا غربی تحت رهبری ناتو بر سر کار بیاید و این شد که اردوغان دریافت باید برای مقابله با کودتا آماده شود .

اطلاعاتی تائید یا تکذیب نشده هم وجود دارد که نشان می دهد اردوغان از ایران هم درخواست کمک کرد و یگانهای ویژه ایرانی به خواست او در تبریز مستقر شدند .

اما آمادگی کامل او برای مقابله و بی اطلاعی ارتش ترکیه از این ماجرا ، تقریبا محرز است و این بزرگترین عامل موفقیت اردوغان بود . او به این منظور ، از سناریویی بهره گرفت و آن بسیج انبوه هواداران خود بود که موثرترین حربه اش به شمار می رفت . ایجاد صفوف متعدد مردمی در برابر حرکت تانکها و عکسها و ویدئوهایی در شبکه های اجتماعی دست به دست می شود که وجود مخالفان سوری را در این میان نشان می دهد ، اما قاعدتا نمی توان نقش آنها را تعیین کننده دانست و حتی در مواردی ممکن است آنها بقیة السیف نیروهای هوادار اردوغان باشند .

نقش مکمل و پایان دهنده را هواداران اردوغان در ارتش و نیروهای پلیس ایفا کردند که در موارد متعددی تنشهای شدیدی با نیروهای مسلح داشتند. اردوغان در طول دوران ریاست خود ، به ویژه پس از بازداشت شماری از مقامهای لشکری به اتهام توطئه برای کودتا در چند سال گذشته ، نیروهای جایگزینی را به عمق نیروهای مسلح اعزام کرده بود که از جملۀ نارضایتی نیروهای مسلح همین نیروهای تازه وارد بودند که حتی صدای اعتراض ناتو را هم درآورده بودند . همین نیروها ، به عنوان نیروهای ارتش جایگزین ، آن سوی پلهای استانبول برای مقابله آماده بودند و در آنکارا هم کاخ ریاست جمهوری و رادیو و تلویزیون رسمی را به عنوان طعمه در برابر کودتاچیان گذاشته بودند و آنها هم در محاصره گرفتار شدند .

به این شکل ، کودتای ارتش هنوز شکل نهایی به خود نگرفته و در ساعات اولیه محاصره و در نطفه خفه شد و در حد چند بمباران و حرکت تانکها و اشغال چند نهاد باقی ماند که اکنون می توان حدس زد : اولا ، اطلاعات لو رفته خیلی دیر در اختیار دولت ترکیه قرار گرفته بود ، وگرنه امکان مقابله با آن خیلی زودتر وجود داشت و دوم ، دولت از چند و چون آن بکلی بی اطلاع بود و اطلاعات آن قدر گسترده نبوده که حجم کودتا و ابعاد آن و نیز آغاز و انتهای آن برای دولت مشخص باشد .

در پایان می توان دریافت که هم برای ارتش ترکیه و حامیان آن در ناتو و هم برای اردوغان و حامیانش ؛ کودتا نقطۀ پایانی برای رویارویی بود و امکان ادامۀ وضع موجود برای دو طرف نبود . شواهد نیرومندی نشان می دهد که ناتو کاملا از این ماجرا مطلع بود و از آن رضایت داشت ، اما در شناخت وضعیت حاکم بر ترکیه یا اطلاعات و تحلیل کافی نداشتند و یا راه دیگری پیش رویشان قرار نداشت .