• ارسطو : افلاطون برای من عزیز است ، اما حقیقت از او عزیزتر !
1
تومان مغولی ، جایگزین ریال پرتغالی - حسرت واحدهای پولی ایرانی همچنان بر دل ماند

تومان مغولی ، جایگزین ریال پرتغالی

حسرت واحدهای پولی ایرانی همچنان بر دل ماند

حیدر سهیلی اصفهانی

سالهاست که تلاش می شود واحد پول این کشور تغییر یابد . به دو علت اصلی : نخست این که دو واحد پول ، شانه به شانه هم در جامعه رواج دارد و دهها مشکل دیده و نادیده را در کسب و کار مردم به همراه آورده است .

دوم این که هر دو واحد پول رسمی و غیر رسمی ، واحدهای پول یا شمارش کشورهای دیگرند که به اسباب مختلف ، سر از ایران و بعضا کشورهای همسایۀ ایران در آورده اند . تومان دیرینه تر از ریال است . نخستین بار ، زمانی مردم ایران با این اصطلاح رو به رو شدند که نامش مو به تنشان راست می کرد . تومانهای مغولی ، یگانهای ده هزار نفری بودند که هرکدامشان معادل یک لشکر مغول بودند و خان تومان ، کلمه ای است که هنوز در جای جای منطقه ، یادآور این واحد مغولی است . یعنی لشکرگاه !

تومانهای مغولی ، به سراسر این مرز و بوم یورش می بردند و هر که را می دیدند ، از دم تیغ می گذراندند یا تجاوز می کردند و یا به آتش می کشیدند یا یاسا می کردند . یعنی تا گردن در خاک می کردند تا جانوران ، انها را از بالا و پایین ، ذره ذره و زنده زنده بخورند .

از زمان ایلخانیان ، به تدریج این واحد مغولی ، وارد گود سکه های رایج شد و جایگاه والاترین سکه های کشور را گرفت . هرچند استقبالی از آن نشد و هیچگاه واحد رسمی نبود . چون در اصل واحد شمارش و معادل ده هزار بود و بیشتر در مقام شمارش سکه به کار می رفت تا نام خود سکه .

وضعیت ریال ، پرتغالی کمی محترمانه تر است . پرتغالی ها در شرق ، اصولا علاقه ای به زمینهای پهناور نداشتند و  بیشتر مایل بودند که بندرگاهها را به تصرف درآورند . با هجوم به جزایر و کرانه های خلیج فارس و اشغال آنها به تدریج دریافتند که سرزمینهای شمالی و جنوبی هر دو خطرناکند . در جنوب خلیج فارس ، بیابانی بی آب و علف و در میان شنهای روان ، آنها را تهدید می کند و در شمال ، مردمی جنگجو انتظار آنها را می کشند و در نهایت ، نیز ، همین مردم جنجگو ، دامنۀ نفوذ و حضور آنها را از منطقه جمع کردند ، اما ارزش واحد پول آنها که از طلا و فلزات نسبتا ارزشمند بود ، سبب شد که خاطرۀ این واحد پول در اذهان باقی بماند . رئال واحد پول اسپانیا و ریال تلفظ پرتغالی آن ، هر دو یک معنی را داشت : اشرفی ! همان واحد پولی که اندر حکایات قدیم ما ، نماد ارزش پول و ثروت بود . چون در اغلب موارد اشرفی یعنی یک سکۀ زر .

حمکرانان صفوی باهوش و نازک اندیش ، دریافتند که پرتغالی ها را بیرون رانده اند ، اما حضور آنها ، در قالب ارزشهای اقتصادی ایشان ، همچنان برقرار است . لذا جناب شاه عباس فقید ، واحد پول کشور را که هنوز شاهد حضور ریال پرتغالی بود ، به عباسی تغییر داد . چون او که خود را ارادتمند اهل بیت می دانست ، به دو نفر از آنها علاقۀ خاصی داشت : حضرت علی و حضرت عباس علیهم السلام . هرچند عباسی را بعدها به نام شاه عباس فقید می شناختند .

با آمدن قاجارهای ترکمن که هنوز واحد شمارش مغولان را در شق نظامی و ایل شماری حفظ کرده بودند ، از تومان برای ایجاد واحد پولی خاص خود بهره گرفتند که معادل اشرفی زر بود تا دوران رضا شاه هم گاهی سکۀ یک تومانی را به زر ضرب می کردند . ریال هم به حیات خود ادامه داد چون حکومت قاجار از سکه های رایج پیش از خود یعنی عباسی و نادری نفرت داشت .

با آمدن رضا شاه  ، ریال به طور رسمی به عرصه بازگشت و مردم نیز واحد شمارش دوران قاجار را ادامه دادند . رضاشاهی که برای بازگرداندن عظمت دوران باستان حتی وارد زوایای اعتقادی مردم شد و حتی نام شهرها را به دوران باستان باز گرداند ، از واحد پول خود غافل ماند و کسی نبود که به او بگوید که دستکم همانند کشورهای صاحب تمدنی مثل یونان و چین که واحدهای پول باستانی خود را یعنی درخما و یوان را زنده کرده اند ، تو هم واحد پول هخامنشی یعنی زریک را زنده کن .

اکنون که می خواهند بار دیگر واحد پول دوران قاجار را زنده کند ، بهتر است کمی دست بردارند و بیشتر فکر کنند . آیا گاه آن نرسیده است که یکی از واحدهای قدیم و اصیل خودمان را زنده کنیم تا فردا مجبور نشویم باز هم هزینۀ سنگینی را صرف تغییر واحد پول خود کنیم ؟